Ospitalarioak Fundazioa Euskadik osasun mentaleko erizaintza hurbiltzen du EHUko Gipuzkoako Erizaintza Fakultatera

Joan den ostiralean, Ospitalarioak Fundazioa Euskadik saio bat eskaini zuen EHUko Gipuzkoako Erizaintza Fakultatean, helburu argi batekin: Gipuzkoako osasun mentaleko erizaintzaren errealitatea hurbiltzea eta erakundeak eskaintzen dituen aukera profesionalak ezagutaraztea.

Topaketak ideia nagusi bat helarazteko balio izan zuen:

👉 ez da berdina non hasten zaren.

Non hasten zaren, nor bihurtzen zaren ere bada

Hasierako lan-inguruneak eragin zuzena du erizaintzako prestakuntzan. Ospitalarioak Fundazioa Euskadin, jarduera asistentziala konplexutasun handiko eremuetan garatzen da:

osasun mentala eta psikiatria, garuneko kaltea, desgaitasun intelektuala eta psikogeriatria.

Testuinguru hauetan lan egiteak aukera ematen du:

• osasun mentaleko eta psikiatriako esperientzia espezializatua eskuratzeko
• irizpide kliniko propioa garatzeko
• diziplina anitzeko taldeetan lan egiteko
• eta susperraldi-prozesuak jarraitzeko

Osasun mentaleko erizaintza: lidergoa eta espezializazioa

Osasun mentaleko erizaintzan, profesionalaren rola funtsezkoa da. Erizaintzak:

• zaintza lideratzen du
• talde asistentziala koordinatzen du
• eta erabaki klinikoetan parte hartzen du

Hori bereziki garrantzitsua da osasun mental konplexuan eta psikiatrian, non jarraipena eta espezializazioa ezinbestekoak diren.

Erizaintzako praktikak EHU Gipuzkoan: errealitate klinikoa ezagutzea

EHU Gipuzkoako Erizaintza Fakultatean egotea estrategia baten parte da: ikasleak benetako praktika klinikora hurbiltzea.

Osasun mentaleko erizaintzako praktikek aukera ematen dute:

• testuinguru errealetan lan egiteko
• ibilbide profesionalak ezagutzeko
• eta EIR espezialitatea bezalako aukerak baloratzeko

Etorkizun profesionala konplexutasunetik eraikitzea

Osasun mentalean eta beste eremu konplexuetan, erronka nagusia ez da bakarrik esku hartzea.

👉 Prozesuak denboran zehar laguntzea da.

Horretarako, beharrezkoa da:

• gaitasun kliniko sendoa
• erabakiak hartzeko gaitasuna
• talde-lana
• eta jarraipen asistenziala

Aukera profesionalak osasun mentaleko erizaintzan

Ospitalarioak Fundazioa Euskadik aukera profesionalak eskaintzen ditu osasun mentaleko erizaintzan, konplexutasuna eta jarraipena eguneroko lanaren parte diren inguruneetan.

Unibertsitatearekiko lankidetzak talentua garatzeko konpromisoa indartzen du.

👉 Talentuak ez dira sortzen berez. Hasieratik lantzen dira.

Joan den 20an, Sevillan, Espainiako Neurorrehabilitazio Elkartearen (SENR) XXIII. Jardunaldian, Andrea Garcia Calleja terapeuta okupazionalak “Estimulazio neuromuskular funtzionalaren eraginkortasuna goiko adarraren errekuperazioan, iktus subakutu larriaren ondoren’ izeneko lana aurkeztu zuen, Ospitalarioak Fundazioa Euskadiko Kalte Zerebraleko eta Neurorrehabilitazio Zerbitzuak egindako azterlan konparatibo eta prediktiboa. Ikerketak estimulazio elektriko funtzionala (FES, ingelesezko Functional Electrical Stimulation) errehabilitazio multimodalarekin konbinatzen denean lortzen den eraginkortasuna aztertzen du. Hau da galdera: FES estimulazioaren eta egungo errehabilitazio multimodalaren konbinazioa izan liteke garunaren plastikotasun leihoa benetan baliatzeko giltza?

Emaitzak itxaropentsuak dira: estimulazio elektriko funtzionalak, programa multimodal baten barruan osagarri gisa aplikatuta, suspertzeko probabilitatea hamar aldiz biderkatzen du, eta paziente larri bat moderatu bihurtzen du ia kasuen erdietan. Ikuspegi konbinatuak aukera terapeutiko segurua eta indartsua dela erakutsi du, iktus baten ondoren larriki kaltetutako gorputz adar bat eraldatzeko benetako ahalmenarekin.

Ohiko sekuela bat

Iktusa izan duten pazienteen %80 inguruk kaltea dute goiko gorputz adarrean. Kasu larrietan, gutxiengo batek bakarrik berreskuratzen du funtzionaltasun motaren bat esku eta beso horretan. Hori da muga funtzionalik handiena eragiten duen ondorio neurologikoetako bat, kaltetutako pertsonen autonomian eta bizi kalitatean zuzenean eragiten eta eragiten baitu.

“Gaur egungo praktikan, LKGAren errehabilitazioa pazientea konpentsatzera eta egokitzera bideratu ohi da, eta ez hainbeste galdutako funtzioa berreskuratzera, eta, horren ondorioz, pertsona askok eguneroko bizitzako jardueretarako (EBJ) beso bakar baten mende amaitzen dute. Eta lehen 3 hilabeteak neuroplastikotasunerako epe gakoa diren arren, garunak berrantolatzeko gaitasun handia erakusten baitu, askotan terapia multimodalak aplikatzen jarraitzen dugu, ahalmen hori beti baliatzen ez dutenak”, azaldu zuen sarreran gure terapeuta okupazionalak.

FES estimulazioa errehabilitazio multimodalarekin konbinatuta

Andrea García Callejak aurkeztutako lana neurorrehabilitaziora aplikatutako teknologia berriei buruzko proiektu zabalago baten parte da. Ikerketak FESaren eta errehabilitazio multimodalaren arteko konbinazioaren eraginkortasuna aztertzen ditu, bakarrik aplikatzen den ohiko errehabilitazioarekin alderatuta.

Fase subakutuan zeuden 31 paziente sartu ziren (iktusa gertatu eta 3 hilabete baino gutxiago igaro ondoren), guztiak goiko gorputz adarraren kalte larriarekin. Kontrol taldea 12 pazientek osatu zuten, eta soilik errehabilitazio multimodala jaso zuen, eta talde esperimentalak (19 paziente), horrez gain, FES estimulazioa jaso zuen, mugimendu funtzional konplexuak sortzeko gai zen gailu multieremu baten bidez. Ebaluazioetan erabili ziren eskala motor eta sentsitiboak (Fugl-Meyer), funtzionalak (Barthel, FIM+FAM), eta larritasunetik moderatura igarotzea (Fugl-Meyer >22), irizpide kliniko nagusi gisa.

Errekuperazio probabilitatea biderkatzen da

Ikerketa honen emaitzek ebidentzia sendoa ematen dute garunaren plastikotasun leihoan duen erabilgarritasunari buruz, eta atea irekitzen diete lagin handiagoekin eta diseinu aleatorizatuekin ikerketa lerro berriei ekiteko:

• Paziente guztiek hobera egin zuten, baina FESa erabili duen taldea askoz gehiago hobetu zen.
• Fugl-Meyerren hasierako puntuaziorik txarrenak zituzten pazienteek hobetzeko probabilitate handiagoa izan zuten, eta kontraesana eman dezake, baina atalase klinikoa zeharkatzeko tarte handiagoa zutela islatzen du.
• Eraginkortasunaren adierazleek ospitaleko egonaldian ikusitako efektuaren magnitudea berresten dute (4–6 aste). Maila klinikoan, hamar pazientetik zazpi-zortzik hobera egiten dute FESarekin, eta, estimulazio elektriko funtzionalik gabe, hamabitik batek. Eta ez zen ondorio kaltegarririk erregistratu, hau da, onura-arrisku profila mesedegarria da.

Ondorioz: estimulazio elektriko funtzionalak, errehabilitazio multimodalarekin konbinatuta, hamar aldiz biderkatzen suspertzeko probabilitatea, eta paziente larri bat moderatu bihurtzen du ia kasuen erdietan.

Datu horiek zabalduta dagoen uste bat birplanteatzeko aukera ematen dute: larriki kaltetutako goiko adar batek gutxitan berreskuratzen duela funtzionaltasun erreala. Ikerketa kliniko honek kontrakoa iradokitzen du: FESaren eta errehabilitazio multimodalaren konbinazioaren ondorioz, baliteke errekuperazioak salbuespen izateari utzi eta pertsona askoz gehiagorentzat lorgarri izatea. Hausnarketak ikertzen jarraitzera gonbidatzen du, eta, batez ere, iktusaren lehen faseetan garuna suspertzeko ahalmena ahalik eta gehien aprobetxatuko duten terapien alde egiten jarraitzera.

Hemizabarkeriaren errehabilitazio ekologikoa

Poster motako komunikazioen artean, terapia klasikoaren eta gurpil aulki elektrikoarekin egindako entrenamendu ekologikoaren eraginkortasunari buruzko behaketa azterketa konparatibo baten aurkezpena nabarmendu zen, kalte zerebral baten osteko hemizabarkeria espazialaren errehabilitazioari dagokionez, Andrea Gallardo neuropsikologoak aurkertua.

Ikerlanak modu konparatiboan aztertzen du hartutako kalte zerebralaren ondoren hemizabarkeria espazialaren errehabilitaziorako dauden bi ikuspegiren eraginkortasuna: terapia klasikoa eta entrenamendu ekologikoa gurpil aulki elektrikoaren bidez (GAE) –esku hartzeak eta ariketak eguneroko bizitzako zereginen ahalik eta antzekoenak izatea bilatzen du, ingurune naturalean, pertsonak mundu errealean moldatzeko duen gaitasuna hobetzeko–. Kohorte ez-aleatorizatuekin egindako behaketa azterlan bat da, eta Ospitalarioak Fundazioa Euskadiko Kalte Zerebral eta Neurorrehabilitazio Zerbitzuko ospitalizazio unitatetik eratorritako 45 paziente hartzen ditu barne, 2023 eta 2025 artean, guztiak hemizabarkeria diagnostikoarekin.

Bi taldeek 45 minutuko esku hartze indibidualak jaso zituzten, astean bost egunetan. terapia klasikoa ezeztapen, kopia, lan bisuoespazial eta arreta ariketetan zentratu zen; GAEarekin egindako entrenamendu ekologikoa, berriz, aulki elektrikoaren gidaritza gainbegiratura, zirkuitu funtzionaletara eta bi hemieremuen estimulaziora bideratu zen. Ebaluazioetan hemizabarkeriarako proba espezifikoak sartu ziren, Barthel, FIM+FAM eta FAC bezalako eskala funtzionalez gain.

Emaitzak eta ondorioak

Bi esku hartzeak, klasikoa eta GAEarekin egindako ekologikoa, eraginkorrak izan ziren hemizabarkeria espaziala murrizteko, eta neurorrehabilitazio prozesuaren barruan estrategia baliodun gisa sendotu dira.

Emaitzek erakusten dute altaren unean ez dagoela alde nabarmenik taldeen artean, eta horrek berresten du bi modalitateak baliagarriak direla hemizabarkeriaren errehabilitaziorako.

• GAEarekin egindako entrenamendu ekologikoa alternatiba funtzional eta berritzailea da, miaketa aktiboa eta motibazioa sustatzen ditu, eta, beraz, pazientearen hobekuntzak eguneroko ingurunera orokortzen dira. Baliagarria izan daiteke mantentze faseetan edo terapia konbentzionalarekiko atxikimendu baxua duten pazienteetan.
• Emaitzek berresten dute eredu prediktiboen eta tresna klinikoen erabilera onuragarria dela errekuperazioa planifikatzeko eta aurreikusteko.
• Gomendatzen da ebidentzian oinarritutako errehabilitazio indibidualizatu baterantz aurrera egitea, ikuspegi osagarriak eta jarraipenaren ebaluazioak integratuko dituena.

Hala ere, galdera gakoa ez da AAk “teorian” zer egin dezakeen, baizik eta zer ari den funtzionatzen gaur egun neurorrehabilitazioaren balorazioan eta diagnostikoan, eta nola integratu dezakegun modu seguru eta erabilgarrian eguneroko praktikan. Testu honen helburua ez da literatura guztiaren azterketa sakona egitea, ikuspegi panoramiko eta praktiko bat eskaintzea baizik, dakigunari, dagoeneko erabiltzen hasi garenari, eta kalte zerebrala duten pertsonen arretan ekarriko digun laguntzari buruz –betiere irizpide kliniko batekin–.

Ebidentziatik, egungo mapara

2018 eta 2025 artean, HKZri aplikatutako AAren inguruko azterketen eztanda bizia gertatu da. Biztanleria helduan, errehabilitazio inguruneetan eta lan originaletan zein berrikuspenetan zentratzen bagara, gaur egungo panorama zenbait bloke handitan antolatu daiteke: datu klinikoetan eta eskaletan oinarritutako ereduak; neuroirudi eta erradiomikako aplikazioak; mugimenduaren analisia, sentsoreen eta ordenagailu bidezko ikusmenaren bitartez, eta kognizio, hizkuntza zein irensketarako aplikazioak. Horrekin guztiarekin batera, hizkuntza handiko ereduak (LLM) eta AA sortzailea agertu dira, informazio klinikoa kudeatzeko modua aldatzen ari direnak.

Lehenik eta behin, datu klinikoekin entrenatutako ereduek (adina, komorbilitateak, NIHSS, Glasgow, Barthel, FIM, Rankin puntuazioak…) hilkortasuna eta desgaitasuna aurreikusteko arrazoizko ahalmena erakutsi dute modu sendoan. Horietako asko 0,80 eta 0,90 artean kokatzen dira kurbaren azpiko eremuetan (AUC). Modu erraz batean adierazita, horrek esan nahi du ereduak, biztanleria batean, nahiko ondo bereizten dituela ziurrenik emaitza funtzional ona izango duten pertsonak eta ezintasun larri bat izateko arriskurik handiena dutenak, nahiz eta paziente indibidual bakoitzarekin gertatuko dena zehaztasun osoz “asmatzeko” gai ez izan. Baliagarria da, laguntzen duelako fase oso goiztiarretatik pronostikoa estratifikatzen, errehabilitazioaren intentsitateari buruzko erabakiak hartzen, senda agiria planifikatzeko orientatzen edo programa intentsibo eta saiakuntza klinikoetarako hautagaiak hautatzen. Oraindik modu zabalagoan garatu beharrekoa da errehabilitazioaren ingurunean duen aplikazio espezifikoa, autonomiari, parte hartzeari edo bizi kalitateari begirako emaitzekin, Rankin eskala klasikotik harago.

Neuroirudiarekin ere antzeko zerbait gertatzen da. Ordenagailu bidezko tomografia axiala, erresonantzia magnetikoa eta deep learning algoritmoen konbinazioak zenbait zeregin automatizatzea ahalbidetu du, hala nola lesioak sailkatzea, egiturak segmentatzea edo bolumen lesionala estimatzea. Horri erradiomikaren eremua gehitzen zaio, hau da: iruditik ehunka aldagai kuantitatibo ateratzen dira sistematikoki (formak, testurak, intentsitateak) eta emaitza jakin batzuei lotutako patroiak bilatzen dira. Fase akuturako, irakurketa azkarrago eta zehatzagoa egiten da; errehabilitaziorako, bereziki baliagarria da “lesio funtzionalen mapa” egiteko, non erlazionatu egiten diren sare jakin batzuetan dagoen kaltea (motorra, sentsoriala, kognitiboa, hizkuntzarena) eta funtzio zehatzak berreskuratzeko ahalmena. Epe ertainera zabaltzen den ikuspegian, lesioa non dagoen esateaz gain, ibiltzeko, goiko gorputz adarra erabiltzeko, komunikatzeko edo irensteko zer errekuperazio aukera dagoen esaten digun neuroirudi bat dago.

Hirugarren esparru handia mugimenduarena da. Ziurrenik, gaur egun jada erabilera praktikorik nabarmenena duena da. Gorputz segmentuetan jarritako sentsore inertzialak, indar plataformak, bideo kamera estandarrak edo mugimenduari antzemateko sistemak uztartzeak, aukera ematen du martxa eta oreka zehaztasun handiz deskribatzeko, lehen bakarrik laborategi espezializatuetan eskuragarri zegoen doitasunarekin. AA algoritmoek datu horiek aztertzen dituzte, eta lagungarriak dira martxaren patroia sailkatzeko, FAC, Berg edo PASS bezalako eskalak gutxi gorabehera estimatzeko, asimetriak, konpentsazioak edo laguntza eredu ezegonkorrak detektatzeko, eta, gimnasioan ez ezik, eguneroko bizitzan ere bilakaeraren jarraipena egiteko. Goiko gorputz adarrean antzeko zerbait gertatzen da: Fugl-Meyer edo ARAT bezalako eskala klasikoetatik harago, sentsoreei edo bideoari aplikatutako ereduek mugimenduaren abiadura, leuntasuna, konpentsazio proximalen kopurua edo bi eskuak erabiliz zereginak egiteko gaitasuna kuantifikatzen dute. Horri esker, eskala konbentzionaletan ikusi baino egun edo aste batzuk lehenago aldaketa oso txikiak antzeman daitezke, eta terapeutari “lupa” bat ematen dio tratamenduaren programa objektiboki doitzeko.

Azkenik, AA laguntza zehatzak eskaintzen hasia da kognizioan, hizkuntzan eta irensketan. Zabarkeria espazialean, adibidez, errealitate birtualeko edo areagotuko inguruneak esploratzen dira, non hainbat algoritmok pazientearen portaera analizatzen duten esplorazio bisualeko zereginetan, gidaritza simulatuan edo espazioko objektuekiko interakzioan, eta algoritmo horiek ezkerreko hemiespazioaren omisio ereduak identifikatzen dituzte, arkatz eta paperez egindako testek baino modu ekologikoagoan. Afasian, hizketa automatikoki ezagutzeko sistemek arintasuna, artikulazio akatsak edo izendapenerako gaitasuna kuantifikatzen laguntzen dute denboran zehar. Irensketari dagokionez, bideofluoroskopiari edo FEESari aplikatutako modeloak hasi dira puskak sartzeak, xurgapenak, degluzioaren erreflexuaren atzerapenak edo mugikortasun orofaringeoaren aldaketak modu erdiautomatizatuan bereizten. Kasu horietan guztietan, izendatzaile komuna bera da: orain arte ia bakarrik behaketa klinikoaren menpe zegoena, bereizmen handiagoarekin neurgarri bihurtzea.

Hizkuntza ereduen eta AA sortzailearen paper emergentea

Garapen horiek ontzen ari ziren bitartean, hizkuntza handiko ereduak eta AA sortzailea sartu ziren indartsu, emaitzak aurreikusteko baino gehiago, informazio klinikoa kudeatzeko. Kalte zerebralaren errehabilitazioa bezalako ingurune batean, non dokumentazioa ugaria den eta kasuistika oso konplexua, erreminta familia hau bereziki erabilgarria dela erakusten ari da.

Berehalako erabileretako bat txostenak idaztea eta egituratzea da. Ohar sakabanatuetatik, aurretiazko txosten batetik edo ahots grabazio batetik abiatuta, AAk testu koherente bat sortu dezake, ordenatua, eta tonu profesional egokiarekin. Horien artean daude sarrerako txostenak, eguneroko eboluzioari buruzkoak, bilera klinikoetarako laburpenak edo altarako txostenak. Balio erantsia ez da idazteko denboran aurreztea bakarrik: hizkuntza homogeneizatzea ere bada, omisio garrantzitsuak saihestea, eta xehetasun maila hartzailera egokitzea (lantaldea, pazientea, familia, aseguru konpainia, etab.).

Gure testuinguruan, erabilera bereziki argigarriko kasu bat probatu dugu: eboluzio klinikoaren diktaketa. Klinikoak ozen azaltzen du, modu naturalean, saioan gertatu dena –egoiliar bati kontatuko balio bezala–. Tresnak informazioa transkribatzen du, ataletan ordenatzen du (miaketa, egindako interbentzioa, pazientearen erantzuna, plana) eta historia kliniko elektronikoan integratzeko prest dagoen testu bat ematen du. Profesionala ez da besterik gabe onartzera mugatzen: berrikusi, ñabardurak zuzendu eta sinatzen du. Baina efizientzian eta dokumentazioaren kalitatean jauzia agerikoa da.

Beste adibide esanguratsu bat da txosten narratibo batetik abiatuta eskala funtzionalen estimazioa egitea. TKE larria duen paziente baten txosten luze batetik abiatuta, AAk Barthel, FIM-FAM, Rankin, FAC, Berg, PASS, FOIS, disfagia maila, Rancho edo Fugl-Meyer eskala zentzuzko estimazioak proposa ditzake gorputz adarrei dagokienez. Kontua ez da miaketa sistematikoa ordezkatzea, baizik eta, eskala formalak jaso ez direnean hurbilketa azkar bat eskuratzea, narratiba klinikoa metrika bihurtzea, edo irakaskuntza eta ikerketa erraztea. Hasierako esperientziak iradokitzen du, txostena ondo eginda badago, estimazioak koherenteak direla pazientearen benetako egoerarekin.

Diagnostikoaren kodifikazioan ere oso aplikazio pragmatikoak agertzen dira: txosten oso batetik abiatuta, AAk garrantziaren arabera ordenatutako CIE-10 diagnostikoak proposatzen ditu, diagnostiko nagusia eta bigarren mailakoak bereizten ditu, konplikazio medikoak adierazten ditu eta prozedurarako kodeak iradokitzen ditu. Klinikoak berrikusi, bidezkoa ez dena baztertu, falta dena gehitu eta azken bertsioa baliozkotzen du. Berriz ere, duen balioa da aldakortasuna murriztea, denbora irabaztea eta datuen kalitatea hobetzea.

AA helburu terapeutikoak formulatzen

Esparru interesgarrienetako bat, eta agian harrigarrienetakoa probatu ez duenarentzat, tresna horiek ondo definitutako helburu terapeutikoak formulatzen laguntzeko duten gaitasuna da. Badakigu SMART motako helburuek –espezifikoak, neurgarriak, lorgarriak, garrantzitsuak eta denboran mugatuak– errehabilitazioaren plangintza eta ebaluazioa hobetzen dutela. Hala ere, eguneroko praktika klinikoan, askotan, nahi genukeen zehaztasun mailarekin idazteko behar dugun denbora falta dugu, eta, azkenean, formulazio orokorregietara jotzen dugu.

Kalte zerebrala duten pazienteen hamar txosten kliniko errealekin egindako ariketa txiki batean, AA eredu bati SMART helburuak proposatu zitzan planteatu genion, pazientearen egoeraren deskribapenetik abiatuta, inplikatutako arlo bakoitzerako (martxa, goiko adarra, eguneroko bizitzako jarduerak, kognizioa, hizkuntza, irensketa, jokabidea, parte hartzea). Gainera, helburu bakoitza Funtzionamenduaren Nazioarteko Sailkapeneko (ICF) osagaiekin lotzeko eskatu zitzaion. Ondoren, egin zituen proposamenak diziplina anitzeko taldeak zehaztutako helburuekin alderatu genituen, itsu-itsuan.

Emaitza deigarria izan zen: helburu orokor handietan –adibidez, martxa funtzionala hobetzea, eguneroko bizitzako jardueretan independentzia handitzea, edo komunikazio funtzionala optimizatzea– kointzidentzia oso handia izan zen. Helbururik zehatzenetan, AAk gutako batzuk baino sistematikoagoa izateko joera zuen: epeak, arrakastarako irizpide espezifikoak eta ia automatikoki zenbatu daitezkeen neurriak sartzen zituen, adibidez, “lau astez hamar metro ibili behar dira, laguntza gainbegiratuarekin, eta FAC 3 puntuazioarekin”, eta ez “martxa hobetu behar da” soil bat. Formari dagokionez, tresnak terapeuta aditu baten maila berdintzen zuen egiturari eta zehaztasunari dagokienez.

Hala ere, giza taldearen balioa ordezkaezina dela agerian geratzen da lehenesteari eta testuingurua kontuan hartzeari erreparatzen badiogu. AAk defizitak identifikatu ditzake, baina ez ditu ezagutzen pertsonaren bizitzaren historia, etxeko oztopo arkitektonikoak, familia laguntzak, motibazioa edo helburu jakin batzuen pisu emozionala. Ez daki zer den garrantzitsuagoa pertsona jakin horrentzat bere bizitzako une horretan. Zer den premiazkoa, zer den garrantzitsua, zer den errealista eta zer esanguratsua erabakitzeko gaitasun hori bakarrik gizakion eremua da oraindik.

AA, arriskuen balorazioan eta familiekiko komunikazioan laguntzeko

AAk beste zeregin batzuetan ere eman dezake balioa, zeinak, miaketa motorra edo kognitiboa bezain agerikoagoak ez diren arren, funtsezkoak baitira kalte zerebralaren errehabilitazioan: arriskuen balorazioa eta familiekiko komunikazioa.

Unitate askotan arriskuen matrizeak erabiltzen ditugu, erorikoa, xurgapena, desnutrizioa, presio ultzerak, infekzioak, ihesa, jokabide oldarkorrak edo autolesioak gertatzeko aukera aztertzen dutenak. Arrisku bakoitzerako, faktore eragileak, alerta seinaleak eta prebentzio neurriak deskribatzen dira. Horrelako matrize bat txosten luze batean aplikatzen dugunean, neketsua izan daiteke dagozkion arrisku guztiak identifikatzea eta plan bat idaztea.

Kontzeptuzko proba batean, horrelako matrize bat kargatu genuen AA eredu batean, eta paziente bereziki konplexu baten txosten osoa eman genion. Sistema gai izan zen, adibidez, identifikatzeko, disfagia eta aurretiazko pneumoniak, trakeostomia eta egoera orokor txar bat konbinatuz, xurgapen arriskua lehentasun bihurtzen zela, eta prebentzio plan nahiko osatu bat sortu zuen: fase jakin batzuetan “ahotik ezer ez” hartzeko gomendatzea , ahozko higiene sistematikoa, logopedia bidezko jarraipen estua, berrebaluazio instrumentala eta infekzio zeinu goiztiarrak zaintzea. Era berean, gernu infekzio, immobilitate eta zunda besikalaren inguruko aurrekariak infekzio arriskuarekin lotu zituen, eta prebentzio eta jarraipen neurri zehatzak proposatu.

Ez zuen taldeak ez zekien ezer aurkitu, baina informazioa antolatu zuen, modu esplizituan eta homogeneoan, eta omisioetarako tarte gutxiago utzi. Praktikan, “segurtasunezko kopilotu” gisa jokatu zuen, zaintza planak osoagoak eta pazienteen artean konparagarriagoak izaten laguntzeko.

Antzeko zerbait gertatzen da familiekin elkarrizketa konplexuak prestatu behar direnean. Kalte zerebral larria duen pertsona baten senideei azaltzea zein den egungo egoera, zer egiten dugun unitatean, zer espero dezakegun eta pronostikoaren mugak zeintzuk diren, erantzukizunez betetako zeregina da. Denbora eduki behar du ideiak ordenatzeko, termino teknikoak hizkuntza ulergarrira itzultzeko, eta errealismoaren eta itxaropenaren arteko oreka oso delikatua mantentzeko. Kasuaren deskribapen on batetik abiatuta, AAk gidoi bat sortu dezake, mezu nagusiak antolatu, kontzeptu konplexuetarako azalpen errazak iradoki eta errehabilitazioaren helburuak eta etorkizuneko agertoki posibleak azaltzen lagunduko duena. Profesionalak ez du hitzez hitz irakurriko gidoi hori, baina oinarri gisa erabili dezake, bere estilora eta familiaren testuinguru emozionalera egokitu, eta funtsezko alderdirik baztertzen ez duela ziurtatu.

Mugak, gobernantza eta beharrezko zuhurtzia

Adibide horiek sortu dezaketen entusiasmoa gorabehera, ezinbestekoa da mugak gogoratzea. Argitaratutako eredu asko lagin txiki samarrekin garatu dira, eta askotan zentro edo eskualde geografiko bakar batetik iristen dira. Erabilitako aldagaiak izugarri aldatzen dira azterketa batetik bestera, eta horrek zaildu egiten du emaitzak alderatzea edo ereduak erreproduzitzea. Kanpoko baliozkotzea eskasa da oraindik ere, eta gutxitan ebaluatzen da sistema horiek emaitza klinikoetan duten benetako inpaktua: badakigu gauza jakin batzuk ondo aurreikusten dituztela, baina ez dakigu ondo horien erabilera sistematikoak biziraupena, independentzia funtzionala edo bizi kalitatea hobetzen dituen.

Gainera, argitalpen gehienek oraindik gutxi erreparatzen diote alborapenak antzeman eta zuzentzeari. Hori bereziki garrantzitsua da kalte zerebralean, non adinak, sexuak, maila sozioekonomikoak, familia inguruak edo baliabideen eskuragarritasunak eragina izan dezaketen errehabilitaziorako sarbidean eta emaitzetan. Ebaluazio zorrotzik gabe, ereduek aurretik zeuden desberdinkeriak erreproduzitzeko eta zabaltzeko arriskua dugu.

Horren guztiaren gainean datuen babesari, gardentasunari, esplikagarritasunari eta erantzukizun profesionalari buruzko gaiak planteatzen dira. Praktika klinikoan AA integratzeak gobernantza marko argiak eskatzen ditu: erabaki egin behar da erabiliko ditugun ereduak nork baliozkotzen dituen, zer agertokitan, zer kontrolekin, jarduera nola gainbegiratzen den eta alborapenak nola zuzentzen diren. AI Act eta antzeko erregulazioekin, osasun zentroak tresna horiek ebaluatzeko batzorde eta prozedura espezifikoz hornitu beharko dira, etika batzordeak edo farmazia eta terapia batzordeak dauden bezala.

Ondorioa: AAk indartutako pertsonak

Aurreko guztia gogoan dugula, ideia nagusia sinplea da. AA ez dator profesional klinikoa, terapeuta eta errehabilitazio taldea ordezkatzera. Eskaintzen duena da aukera ematea karga dokumentalaren eta zeregin errepikakor batzuen zati batez libratzeko, prozesuak homogeneizatzeko, egiten duguna hobeto neurtzeko eta erabakiak datu gehiagotan oinarrituta hartzeko. Baina azken erantzukizuna, judizio klinikoa, helburuen lehenespena, pazientearekin eta familiarekin konfiantza harreman bat eraikitzea, eta kalte zerebralaren errehabilitazioa bezalako prozesu gogor batean zehar lagun egitea zeregin oso-oso humanoak dira, eta izaten jarraituko dute.

Presio asistentzial handiko testuinguru batean, non profesionalak aurkitzeko arazoak dauden, AA ez da moda bat, baizik eta aukera bat arretaren kalitateari eusteko, pazientearen segurtasuna hobetzeko eta taldeak ere zaintzeko. Neurorrehabilitazioaren etorkizuna ez da “AAren ala pertsonen” arteko liskar bat izango, baizik eta agertoki bat sortzea, non pertsonek ondo diseinatu eta ondo gobernatutako AAko tresnen laguntzaz lan egingo duten, benetan axola duenaren zerbitzura jarrita: kalte zerebrala nozitu dutenen susperraldia eta ongizatea.

Teknologiak batu egiten du. Humanitatea da oraindik sendatzen duena.

Zeregin dualak bi ekintza aldi berean egitea eskatzen duten jarduerak dira, esaterako, elkarrizketa bat mantentzen den bitartean ibiltzea, edo pedalei eragiten zaien bitartean puzzle bat egitea. Horrelako ariketek arreta banatu eta funtzio motor eta kognitiboak koordinatzeko eskatzen diote garunari.

Hartutako kalte zerebrala (HKZ) duten pertsonetan, gaitasun hori kaltetuta egon daiteke. Horrek azalduko luke, ingurune klinikoan itxuraz susperraldia izan ondoren, paziente batzuek zergatik dituzten zailtasunak eguneroko bizitzan autonomiaz moldatzeko.

Hizlariak neurorrehabilitazio prozesu baten ondoren senda agiria jasota zuten 48 pazienterekin egindako azterketa baten emaitzak aurkeztu zituen. Guztiak modu independentean ibiltzen ziaren arren, %35ek senda agiria jaso ondoren erorikoak izan zituzten, eta horietako asko ez ziren bakarrik irteten etxetik.

Bere ustez, datu horiek zentroan ikusitako suspertze motorraren eta eguneroko inguruneko gaitasun funtzionalaren arteko aldea islatzen dute. Hori ikusita, zeregin dualek HKZ duten pertsonen errendimenduan eta segurtasunean duten eragina aztertzera eraman zuen lantaldea.

Bi zeregin aldi berean egitearen “kostua”

Murie doktoreak honela definitu zuen “kostu duala”: errendimenduan sortzen den galera, garunak aldi berean bi zeregin egin behar dituenean. Iktusa zuten 35 pazienterekin egindako ikerketa batean ikusi zenez, oinez zihoazen bitartean hirunakako kenketa egin behar zutelarik, martxaren denbora %42 handitzen zen, eta kalkuluen zehaztasuna murrizten zen. Doktoreak berak adierazi zuen, hala ere, azterketak parte hartzaileen adinari lotutako alborapen bat duela, gehienak adinekoak baitziren, eta horrek emaitzan eragina izan lezake.

“Bi gauzak batera egiten dituzunean, garunak zeregin kognitiboa lehenesten du. Eta horrek bere logika du: hobe da kalea zeharkatu baino lehen gelditzea, pentsatu gabe ibiltzen jarraitzea baino”, azaldu zuen. Gaineratu zuenez, estrategia hori baliagarria izan daiteke erorikoak prebenitzeko eta neurorrehabilitazio programa eraginkorragoak diseinatzeko.

Halaber, adituak nabarmendu zuen beharrezkoa dela zeregin dualen entrenamendua errutina terapeutikoetan txertatzea, eguneroko bizitzak etengabe eskatzen baitu ekintzak konbinatzea (ibiltzea eta hitz egitea, kozinatzea eta pentsatzea, gidatzea eta erabakitzea…). Horrez gain, entrenamendu mota hori errazteko garatutako tresna digitalak eta kostu gutxiko gailuak aurkeztu zituen, bai zentro espezializatuetan bai etxean erabiltzeko.

Ondorio gisa, hizlariak azpimarratu zuen lan dualak egiteko gaitasuna murriztu egiten dela adinarekin eta kalte zerebralarekin, baina praktika konstantearen bidez hobetu daitekeela. Horregatik, nabarmendu zuen zeregin motor eta kognitiboak aldi berean entrenatzeak neurorrehabilitazio prozesuaren parte izan behar duela, gure egunerokoan egiten dugun ia guztiak zeregin dualak eskatzen dituelako.

Bideoa

Euskal Herriko Fisioterapeuten Elkargo Ofizialak eta Euskal Herriko Unibertsitateak antolatu zuten topaketa, Neurologiako Fisioterapeuten Espainiako Elkartearen laguntzarekin (AEF-Neuro), eta arlo klinikoko, irakaskuntzako eta ikerkuntzako fisioterapeutak elkartu ziren, ikasleekin batera, EAEn fisioterapia neurologikoa indartzeko, profesionalen arteko lankidetza sustatzeko, eta patologia neurologikoen lanketa eraldatzen ari diren ikerketa proiektuak ikusarazteko.

Jardunaldian neurorrehabilitazioaren ikuspegirik berritzaileenak eta aurrerapen zientifikorik berrienak aztertu ziren. Nazio eta nazioarteko erreferentziazko profesionalek protagonizatu zituzten ponentziak, kasu klinikoak eta mahai inguruak, funtsezko zenbait gai jorratuz, hala nola balorazio funtzionala, teknologia berrien aplikazioa eta diziplinarteko lanaren garrantzia.

Urrian, Kalte Zerebralaren Eguna (26) eta Iktusaren Eguna (29) hartzen dituen hilean, gogorarazten dugu EAEn urtero 5.000 iktus kasu berri antzematen direla (helduen artean hartutako desgaitasun neurologikoaren arrazoi nagusia), eta 18.000 baino gehiago bizi direla sekuela neurologikoekin. Kopuru horri esklerosi anizkoitza, parkinsona edo gaixotasun arraro eta neuromuskularrak gehitu behar zaizkio, horiek ere desgaitasun maila handiak sortzen dituztelarik.

Jardunaldi hauek bezalako ekimenak funtsezkoak dira pazienteen bizi kalitatea eta autonomia hobetzeko, baita formazioa eta bikaintasun profesionala bultzatzen jarraitzeko ere.

Ospitalarioak Fundazioa Euskadik (lehen Aita Menni Ahizpa Ospitalarioak) eta ATECE Gipuzkoa kalte zerebraleko elkarteak ‘Iktusaren osasun eta gizarte arretaren aurrerapenak‘ jardunaldia egin zuten joan den ostiralean, hilak 24, Donostiako Aquariumean. Kalte Zerebralaren Eguna (urriak 26) eta Iktusaren Eguna (urriak 29) direla-eta antolatutako ekitaldiak arlo sanitario, soziosanitario, instituzional eta asoziatiboetako profesionalak bildu zituen, garuneko lesio batek kaltetutako pertsonei prebentzioan, errehabilitazioan eta laguntzan egun dituzten erronkei buruz eztabaidatzeko.

Gipuzkoako Foru Aldundiko Zaintza eta Gizarte Politiketako Departamentuko Mendekotasunaren eta Desgaitasunaren Arretarako zuzendari nagusi Txaro Rodrigok eman zion hasiera topaketari, administrazio sanitario eta sozial guztien eta, batez ere, Ospitalarioak Fundazioa Euskadi eta ATECE Gipuzkoa bezalako erakundeen arteko lankidetza lana azpimarratuz, “Gipuzkoan HKZ duten pertsonentzako funtsezko zutabea baita, bizitzak eraldatzen dituen sarea”, eta “politika publikoetan eraginkorragoak izan gaitezen bultzatzen duena”, esan zuen.

Aurrerapen medikoak eta neurorrehabilitazioa

Lehen blokearen barruan –arlo sanitarioan zentratua, Maite Martinez doktore, neurologo eta Donostia Unibertsitate Ospitaleko zuzendari gerenteak moderatu zuen–, Mar Freijok, Gurutzetako Unibertsitate Ospitaleko neurologo, Biobizkaia Ikerketa Sanitarioko Institutuko talde neurobaskularreko koordinatzaile eta Espainiako Neurologia Elkarteko (SEN) gaixotasun zerebrobaskularren taldeko koordinatzaileak, iktusaren epidemiologia ebolutiboa errepasatu zuen. Datuen arabera, 2024an 22.786 pertsona hil ziren iktus baten ondorioz Espainian (beheranzko joera), horietatik 1.238 EAEn (bizi itxaropena handitzen ari da). Adituak iktusaren lehen eta bigarren mailako prebentzioa azpimarratu zuen, alda daitezkeen arrisku faktoreen gainean jardunez, eta Europan erreferentziazko marko komun bat definitzearen alde egin zuen, iktusa duten pazienteei kalitatezko arreta emateko.

Ondoren, Diego Hermoso de Mendoza doktore eta Gorlizko Ospitaleko Errehabilitazio eta Medikuntza Fisikoko espezialistak espastizitatearen tratamenduan sakondu zuen. Adierazi zuenez, tonu muskularraren igoera anormalagatik bereizten den nerbio sistemaren nahasmendu motor horren gaineko interbentzionismoa gaur egun zehatza eta indibidualizatua da; nerbioen blokeoek erabakiak hartzen laguntzen dute; eta toxina botulinikoa da gaur egun erreferentziazko tratamendua. Horrez gain, beste teknika berritzaile batzuk ere aipatu zituen, hala nola, irratimaiztasuna, krioneurolisia edo tenotomia perkutaneoa, espastizitatearen tratamenduan lanketa berri bat eskaintzen dutenak.

Begoñe Belarrinaga doktore eta Arabako Unibertsitate Ospitaleko Txagorritxuko egoitzako neurologoak jarraitu zuen, estimulazio magnetiko transkranialari buruzko hitzaldiarekin: teknika ez-inbaditzailebat da, ebidentzia zientifiko gero eta handiagoa duena hainbat patologiaren azterketan eta lanketan laguntzeko.. Horren aplikazioak neuroplastikotasuna estimulatzen du, iktus osteko sekuelen berreskurapen funtzionala hobetzeko, adibidez, afasiari dagokionez.

Juan Marin doktoreak itxi zuen blokea, Ospitalarioak Fundazioa Euskadiko Neurorrehabilitazio eta Kalte Zerebraleko Zerbitzuko mediku errehabilitatzaileak. Gure espezialistak mito batzuk faltsuak direla azpimarratu zuen, hala nola HKZ baten ondoren kalte larria duten pazienteek hobetu ezin dutela dioena. Horretarako, ICURA proiektua azaldu zuen, gure Ospitalizazio Unitatean goiko gorputz adarrean kalte larria zuten pazienteek egindako errehabilitazio intentsiboari buruz egindako azterketa, ospitaleratzean eta alta hartzean neurtutako eskalak erregistratuz. “Programa amaitu ondoren, pazienteen %37k besoetan mugikortasun nahikoa izatea lortu zuten, eguneroko bizitzako oinarrizko jarduerak egin ahal izateko: objektuetara iritsi, hartu, mugitu, askatu, jantzi… %63k aldaketa klinikoki esanguratsuak izan zituzten mugikortasunean eta funtzioan. Paziente asko izan ziren kalte larri batetik kalte moderatu batera pasatu zirenak, eta, are gehiago, gutxi batzuk afekzio arineko estadio batera iritsi ziren “, ziurtatu zuen.

Marin doktoreak “errekuperazioaren mugak birdefinitu” nahi izan zituen, oso hedatuta dagoen beste mito bat gogoratuz: estadio kronikoan dauden pazienteek ez dute hobera egingo. Uste hori desmuntatzeko, ICURA proiektua aurkeztu zuen, iktus bat izan duten eta fase kronikoan dauden pertsonen goiko adarraren mugikortasuna berreskuratzera zuzendua. Programa hori teknologia aurreratuaren erabileran oinarritzen da: robotika, estimulazio elektriko funtzionala eta estimulazio magnetiko transkraniala. Teknologiaren erabilerari programaren intentsitatea eta pertsonalizazioa gehitzen zaizkio, hori guztia 30 urte baino gehiagoko esperientzia duen diziplinarteko talde batek koordinatuta. Emaitzak sendoak dira: onurak dituzte pazienteentzat (autonomia handiagoa eta mendekotasun txikiagoa), familientzat (zaintza beharrak murriztea), osasun zerbitzuentzat (emaitza hobeak funtzioan eta jardueran) eta gizartearentzat (berrintegrazio errazagoa eta kostuak aurreztea).

Laguntza eta esperientzia pertsonalak

Bigarren blokearen moderatzailea Jose Ignacio Quemada doktorea izan zen, Ospitalarioak Fundazioko Kalte Zerebraleko eta Neurorrehabilitazioko Sareko eta Ospitalarioak Fundazioa Kantabriako zuzendaria, eta zen HKZ batek kaltetutako pertsonen bizitza eta autonomia errazten duten baliabideak, laguntzak eta esperientziak aztertzea.

Atal honetan, Dario Fernandez Delgado doktoreak nabarmendu zuen bi ordutik behin pertsona batek bere buruaz beste egiten duela Espainian, eta desgaitasuna dutenek desgaitasunik ez dutenek baino bi aldiz gehiago egiten dutela bere buruaz beste. Profesional sanitarioak desgaitasuna duten pertsonek beren buruaz beste egiteko duten arriskuaren prebentzioan eta detekzioan prestatzeko, Desgaitasuna duten pertsonen eta familien suizidioaren aurkako komunitate arteko Sarea sortu berri da Madrilen. Hizlariak, psikologo eta familia medikua ere badenak, aplikagarritasun maila handiko online formazio sinple hori ospitale guztietara zabaldu nahi dela adierazi zuen, eta osasun arloko profesionalen arreta gizatiarrago, etikoago eta eraginkorrago baten beharra azpimarratu zuen.

Osasun publikoko arazo horri heldu ondoren, zeinean bakardadeak, oztopo sozialek eta antzeko faktoreek eragiten duten, Iñaki Diezek, ATECE Gipuzkoa hartutako kalte zerebralaren elkarteko erabiltzaileak, 2025eko Kalte Zerebralaren Eguneko Manifestua irakurri zuen, eta elkarteak HKZ duten pertsonen eta haien familien duintasuna, eskubideak eta inklusioa defendatzeko mugimendu asoziatiboak hiru hamarkada baino gehiagoz egindako lana gogorarazi zuen. Estatuko Kalte Zerebral-ATECE Gipuzkoak, manifestuaren irakurketarekin, hainbat eskaera egin zizkien administrazioei: ospitaleetako altan kode espezifiko bat ezartzea, HKZren Arreta Plan Nazional bat, autonomia, parte hartze soziala eta laguntza jarraitua bermatuko duten baliabideak, zerbitzuak eta laguntzak koordinatzeko, arreta integral, inklusibo eta unibertsala eskuratzearekin batera, familiak eta errealitate aniztasuna kontuan hartuko dituena, horien artean HKZ duten haurren familiak, HKZren ondorioz kalte larriak dituztenenak edo osasun mentaleko arazoak dituztenenak.

Ekitaldiak aurrera jarraitu zuen Ander Zapiain Gipuzkoako Foru Aldundiko Zaintza eta Gizarte Politiketako Departamentuko Mendekotasun eta Ezintasun Zerbitzuko arduradunaren hitzaldiarekin. Gipuzkoan, mendekotasuna duten 30.000 pertsonetatik 1.481 iktus baten ondorioz dira mendeko. Horietatik %90 baino gehiago 65 urtetik gorakoak dira. Horrez gain, kolektibo horren barruan, laguntza pertsonalerako prestazio ekonomikoa da (PEAP) Departamentuak ematen duen laguntzarik handiena, 409 pertsonari, eta, ondoren, familia inguruneko zaintzetarako prestazio ekonomikoa (PECE). Iktusa duten Gipuzkoako mendeko pertsonen %81ek laguntza publikoren bat jasotzen du gutxienez, eta gehienek bat baino gehiago jasotzen dituzte, jakinarazi zuenez. Bere hitzaldian GFAren ahalegina azpimarratu zuen, baita katalogoko zerbitzuak eta laguntzak emateko hainbat erakunderen arteko lankidetzaren garrantzia ere. Zehazki, Ospitalarioak Fundazioak kudeatzen dituen baliabideak azpimarratu zituen, hala nola ETXETEK, laguntza teknikoak, eta Musakolako (Arrasate) eta Zuatzuko (Donostia) kalte zerebraleko eguneko zentroak.

Hitzaldi horren ondoren Eleder Lacuestaren testigantza etorri zen, 37 urterekin sekuela larriak utzi zizkion iktus bat nozitu zuen irakaslearena. Urte batzuk geroago, Gipuzkoako ATECEko bazkide hau egokitutako pisu batean bizi da, eta unibertsitatean ikasketak egiten ari da. Bere aulki gurpildunean joaten da EHUko campusera, eta beste batzuk matrikulatzera animatzen ditu, “guztion artean gure egoera normalizatu dezagun”. Batez ere, argi utzi nahi du bitartekoekin, komunitatearen laguntzarekin, tinkotasunarekin eta lan pertsonal handiarekin “gauzak lortzen” direla.

Bigarren eta azken blokea amaitzeko, Arantza Lopez Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Neurologia zerbitzuko erizainak –bertan dago Donostialdeko Iktus Unitatea, urtean 1.000 iktus inguru artatzen dituena– Familien Eskolarekin izandako esperientzia azaldu zuen: 45 minutuko saio bakar bat egiten da, eta gida bat ematen da, une larri horretan, lehen aukera eraginkor gisa. Helburua pazientea inplikatzea eta zaintzaren erdigunean jartzea da, baita senideak ere.

Ekitaldia Marisa Merino eta Manuel Murie doktoreek itxi zuten, Ospitalarioak Fundazioa Euskadiko zuzendari gerenteak eta zuzendari medikoak, hurrenez hurren. “HKZ duten pertsonen arretan egin den benetako aurrerapena, teknologian eta prozesuetan ez ezik, pertsonei ematen diegun laguntzan eta horietako bakoitzaren beharren aitortzan ere badago. Uste dut gure erakundetik arlo sanitarioaren eta sozialaren arteko lotura bat eskaintzen dugula, inplikatutako pertsona eta erakunde guztientzat onuragarria dena”, nabarmendu zuen Marisa Merinok.

Manuel Murie doktoreak sistema sanitarioaren eta sistema sozialaren artean koordinazio ona egoteko beharra nabarmendu zuen, bi arrazoirengatik: lehenik, zaintzaren jarraitutasunagatik eta, bigarrenik, “nahi badugu ere, askotan errekuperazioa erabatekoa ez delako, eta, horregatik, neurorrehabilitazio prozesu hori jarraituko duen babes soziala egon behar da”. Iktusa bere fase guztietan artatu behar delako: fase akutuan, fase subakutuan, errekuperazio edo neurorrehabilitazio fasean eta fase kronikoan. Eta oso garrantzitsua da fase bakoitzean esku hartzen duten eragileen arteko koordinazioa egotea.

Azkenik, Jose Manuel Amador ATECE Gipuzkoako presidenteak despeditu zuen ekitaldia, presiditzen duen elkartean hiru hamarkada hauetan gertatu den aldaketa garrantzitsua baloratuz. “Iktusa gorabehera, etorkizun on bat dago”, amaitu zuen, bertaratutako publikoaren, hizlarien eta moderatzaileen presentzia eskertuz.

Kontzertuak bat egiten du “Aurrerapenak iktusaren osasun eta gizarte arretan” jardunaldi teknikoarekin. Ostiralean, hilak 24, izango da, Gipuzkoako hiriburuko Aquariumean. Jardunaldiari esker, iktusa edo hartutako bestelako kalte zerebrala jasan duten pertsonentzako arreta integralari buruzko ezagutzak eguneratu eta esperientziak partekatu ahal izango dira, baita autonomia erraztu diezaieketen baliabideei buruzkoak ere.

Edizio honetan, gizonezko ahots baxuen Eragiyok abesbatza izango da emanaldiaren protagonista. Formazioak obra tradizional eta folklorikoen interpretazioa eta musika sakratu, zarzuela eta operako errepertorio zabal bat uztartzen ditu. Taldeak askotariko programa aurkeztuko du, besteak beste Brahms, Mendelssohn-Bartholdy, Guridi, Aldave edo Escuderoren lanekin.

Berriz ere, kontzertu korala San Bizente Elizan izango da (San Joan kalea 15, Donostia) eta sarrera doakoa izango da lekua bete arte. Zalantzarik gabe, kalitate musikal handiko emanaldia izango da, non kalte zerebralaren errealitatea ikusaraziko den.

Eragiyok Abesbatza 2018an sortu zen, euskal musika tradizioa zaintzeko eta zabaltzeko, bai alderdi herrikoian, bai koral akademikoenean. Jon Larrauri Delikak zuzenduta, ERAGIYOK gizonezko ahots baxuek osatzen dute.

2018an sortu zenetik, abesbatzak hirurogeita hamar kontzertu baino gehiago eskaini ditu, eta ehun obra baino gehiago interpretatu ditu. Bere kalitateak eta konpromisoak lehen bi sari balio izan diote hainbat lehiaketatan, hala nola Errenteriako Gabon Kanten Probintzia Lehiaketan (2018) eta Bartzelonako Kant Koraleko Nazioarteko Jaialdian (2021).

Kalte Zerebraleko Menni Sarearen 2024ko Memoriak (gaur egun Ospitalarioak Fundazioa: Kalte Zerebral eta Neurorrehabilitazioko Sarea) jasotzen dituen datuen arabera, Ospitalizazio Unitateak 115 paziente artatu zituen bere 36 oheetan, 10.985 egonaldirekin eta, paziente bakoitzeko, 127 eguneko batez bestekoarekin. Horrek esan nahi du aurreko urtearen aldean erregistratutako asistentzia-jarduera osoa %5 gehitu dela.

Arrasate, Donostia eta Bilboko Unitate Anbulatorioek 627 pertsona artatu zituzten, eta 26.960 kontsulta/saio egin zituzten, eta Haur Errehabilitazioko Unitateak, berriz, 148 adingabe tratatu zituen, 4.393 saiorekin. Donostia eta Arrasateko Eguneko Zentroek, guztira 70 plaza dituztelarik, 68 pertsonari eman zieten arreta, guztira 16.061 kontsulta/saio eginez.

Egonaldien kopuruari dagokionez, ospitale-jarduerak %5 egin zuen gora 2023arekin alderatuta; jarduera anbulatorioan, berriz, %13,6 egin zuen gora, haurren errehabilitazio-jardueretan %11 eta eguneko zentroetan %12.

Ospitalarioak Fundazioa Euskadik berrikuntza teknologikoan eta errehabilitazio robotikoan erreferente izaten jarraitzen du. Nabarmentzekoa da ikerketa proiektuetan duen partaidetza, Atlas 2030 exoeskeleto pediatrikoarekin eta terapia aurreratuekin, baita elkarte, zientzia eta unibertsitateekin duen lankidetza ere.

Jardunaldia hartutako kalte zerebralaren tratamenduari buruz, bereziki iktusaren tratamenduari buruz, ikuspegi berriak ezagutzeko interesa dutenei zuzenduta dago, hala nola osasun arloko eta arlo soziosanitarioko profesionalei, ikasleei eta eragindako pertsona eta senideei. Topaketaren helburua ezagutzak eguneratu eta esperientziak partekatzea da, iktusa edo hartutako beste kalte zerebral mota bat jasan duten pertsonentzako arreta integralari buruz, baita haien autonomia erraztu diezaieketen baliabideei buruz ere.

Hasiera instituzionala 9:00etan izango da, eta ondoren bi hitzaldi multzo egongo dira. Lehenengoa, osasun arlokoa, osasunean eta errehabilitazioan oinarrituko da, eta bigarrenak alderdi soziosanitarioa jorratuko du: bizitza, laguntza eta autonomia. Jardunaldian Hartutako Kalte Zerebralaren Eguneko manifestua irakurriko da.

• Data: 2025eko urriaren 24a
• Lekua: Aquariuma. Carlos Blasco Imaz plaza 1. 20003 Donostia-San Sebastian
• Asistentzia librea lekuak bete arte.
• Egitaraua deskargatu.

Egitaraua

09:00 – 09:10 · Ongietorria.

09:10 – 11:00 · 1. atala: Sanitarioa – Osasuna eta errehabilitazioa.

Moderatzailea: Maite Martínez, neurologoa. Donostiako Unibertsitate Ospitaleko zuzendari gerentea..

• Neuroerrehabilitazioa: epidemiologia eta eboluzio-historia Euskadin.
  — Mar Freijo, neurologoa (Gurutzetako Ospitalea).
• Medikuntza interbentzionista garuneko kaltea.
  — Diego Hermoso de Mendoza, mediku errehabilitatzailea (Gorlizko Ospitalea).
• rTMS neuroerrehabilitazioan.
  — Begoñe Belarrinaga, neurologoa (Arabako Unibertsitate Ospitalea – Txagorritxu).
• ICURA Proiektua
  — Juan Marín, mediku errehabilitatzailea (Ospitalarioak Fundazioa Euskadi).

11:00 – 11:30 · Kafe-etenaldia.

11:30 – 13:30 · 2. atala: Soziosanitarioa – Bizitza, laguntza eta autonomia.

Moderatzaile: José Ignacio Quemada, psikiatra eta Ospitalarioak Fundazioa Cantabriako zuzendari medikoa.

• Desgaitasuna duten Pertsonen eta haien Familien Suizidioaren aurkako Komunitate arteko Sarea.
  — Claudia Tecglen, Gironako Printzesa Saria. (Convives con Espasticidad Fundazioa).
• Kalte Zerebralaren Eguneko manifestuaren irakurketa.
• Zainketak eta Gizarte Politiketako Sailaren zerbitzu eta laguntzen katalogoa.
  — Gipuzkoako Foru Aldundia.
• Testigantzak: garuneko kaltearekin bizitzea.
  — Eleder Lacuesta, ATECEko bazkidea.
• Iktusa duten pazienteen familia-eskola, aukera eraginkor gisa.
  — Arantxa López, erizaina (Donostia Unibertsitate Ospitaleko Neurologia Zerbitzua).

13:30 · Amaiera.

Ebaluazio neuropsikologikoak egiten ditugunean, zer egiten ari gara? Deskribatzen ari gara edo transformatzen ari gara? Naiara Mimentzaren ikuspegitik, perituen esparrura bideratutako balorazioak egiten direnean, deskripzioa da egiten ari garena. Baina balorazio neuropsikologikoa errehabilitaziora bideratuta dagoenean, kontua da hobekuntzaren bidez transformatzea da, helburu jakin batzuk lortzeko. Perituen esparruari dagokionez, nabarmendu zuen oso garrantzitsua dela txostenetan nabarmentzea eta oso ondo deskribatzea zeintzuk diren kalte zerebral baten ondorio neuropsikologikoak. Errehabilitaziora bideratutako balorazio neuropsikologikoari dagokionez, berriz, azpimarratu zuen ebaluazio neuropsikologikoa ez dela prozesu kognitiboak baloratzea, alegia, askoz ere prozesu holistikoagoa dela.

Garuneko lesio baten ondoren, alterazio emozionalak eta konduktualak ohikoak dira: apatiatik desinhibiziora joan daitezke, oldarkortasunetik, erasokortasunetik edo depresiotik pasatuz. Aldaketa horiek, pazientearengan ez ezik, ingurunean ere eragiten dute, askotan gainezka sentitzen diren eta errealitate berria nola maneiatu ez dakiten hurbileko pertsonengan. Horregatik, Mimentza doktoreak azpimarratu zuen errehabilitazioa begirada integral batetik abiatu behar dela, non ongizate emozionala eta jokabidea errekuperazio kognitiboa bezain lehentasunezkoak diren. “Testuinguru horretan, ebaluatzeak pazientearen eta familiaren sufrimenduan laguntzea, entzutea eta ulertzea ere esan nahi du”, adierazi zuen.

Balorazio kognitiboak kaltetuta dauden prozesuak identifikatzea ahalbidetzen du, eta aukera ematen du kaltetutako funtzioak berreskuratzen edo konpentsatzen lan egitea beharrezkoa den erabakitzeko. Baina, horrez gain, psikoheziketarako aukera eskaintzen du, pazienteari eta hurbilekoei zer gertatzen ari den eta zergatik azalduz. Frustrazioaren, antsietatearen edo tristuraren zergatia jakitea da modu eraginkorrean esku hartzeko lehen urratsa. Kasu batzuetan, esaterako, azaldu zuen paziente baten kasuan, peritu balorazio soil batetik errehabilitazio integraleko prozesu batera igaro daiteke, eta ebaluazioa bizi kalitatea hobetzen duen inflexio puntu bihur daiteke, terapia psikologikoaren, kanpoko laguntza konpentsatzaileen eta babes sozialaren bidez. «Defizit kognitiboak ezagutzea eta gaitasun funtzionalarekin lotu ahal izatea lagungarria izango zaigu errehabilitazio eta berrikaskuntza programa eraginkorragoak diseinatzeko, terapia okupazionalarekin batera», gaineratu zuen.

Familia guztiek laguntza behar dute, kalte zerebrala sistema familiarraren oreka hausten duen patologia baita.  Familiak funtsezko zeregina du; ez da bigarren mailako elementu bat, errehabilitazioaren parte aktiboa baizik. Sistema familiar osoak krisi, egokitzapen eta berregituraketa faseak izaten ditu. Horregatik, laguntasuna, informazioa eta orientazioa ezinbestekoak dira. Senide bakoitzak garuneko lesioa duen pertsonari zer gertatzen zaion eta nola lagun diezaiokeen ulertu behar du.

Naiara Mimentzaren hitzetan, «ebaluazio neuropsikologikoa, neurtu ez ezik, lagundu ere laguntzen duen tresna da». Hitzaldia amaitzeko, gogorarazi zuen puntuazio bakoitzaren atzean ulertzea eta laguntzea merezi duen giza historia bat dagoela.